Mùi tục vị

 

“Mùi tục vị lưỡi tê tân khổ

Đường thế đồ gót rỗ kỳ khu “

Là hai câu song thất trong 356 câu thơ Cung Oán Ngâm Khúc của Ôn Như Nguyễn Gia Thiều là một khúc ngâm dài thể hiện nỗi niềm ai oán, cô đơn buồn khổ hy vọng của người cung nữ. Nàng từng được vua ân sủng, yêu thương nhưng chẳng bao lâu thì phải chịu cảnh lạnh lùng trong cung cấm.

Được viết bằng chữ Nôm với đầy dẫy điền cố Hán Việt nằm trong nhịp thơ song thất lục bát đặc thù của văn học Việt Nam, từng được đưa vào sách giáo khoa Quốc Văn, xếp loại Cổ văn cho năm cuối bậc trung học đệ nhất cấp.

“Mùi tục vị … Đường thế đồ … “ một cặp biền ngẫu đối nhau.

Với 14 chữ trong hai câu thơ này đã có 8 từ ngữ Hán Việt: “tục vị (lụy), tân khổ, thế đồ, kỳ khu”.

Kỳ dư là chữ Nôm.

Mùi tục vị lưỡi tê tân khổ

Đường thế đồ gót rỗ khi khu.

Diễn nghĩa ra là

Vị đời đắng cay mà ai sống cũng phải nếm qua

Đường đời gập ghềnh làm gót chân lỗ rỗ sạn chai.

Điều đáng nói ở đây là “tục vị“ (俗味)” đã có nghĩa là “mùi đời trần tục” và “thế đồ" (世途) nghĩa là “đường đời”.

Có người cho rằng Nguyễn Gia Thiều viết “Mùi tục vị … Đường thế đồ” là dư chữ Mùi và Đường, (vì vị đã là mùi và đồ đã là đường); cũng như bây giờ có người vẫn viết “ngày sinh nhật”, “ngày Chúa Nhật” , “ ngày Chủ nhật”… có dư chữ ngày (nhật là ngày) trong đó không?

Có bản bolero viết “Hôm nay ngày Chủ Nhật, vườn tao ngộ em đến thăm anh. Đường Quang Trung nắng đổ xa xôi, Mà em đâu có ngại khi tình yêu ngun ngút cao lên …” ( Vườn Tao Ngộ)

Bà Ba Phải cho rằng cách viết lưỡng khả như vậy trong tiếng Việt có sai mà cũng không sai ,?! ( đúng là ba phải) kể ra thì nhiều lắm: cây cổ thụ, sông Cửu Long Giang, sông Hoàng Hà … núi Thái Sơn..người bệnh nhân … lễ quốc khánh v.v …

mnc

(Nghĩ vụn trong ngày)

Ghi chú

“Gót danh lợi bùn pha sắc xám,

Mặt phong trần nắng rám mùi dâu.

Nghĩ thân phù thế mà đau,

Bọt trong bể khổ, bèo đầu bến mê.

Mùi tục vị lưỡi tê tân khổ,

Đường thế đồ gót rỗ kỳ khu.

Sóng cồn cửa bể nhấp nhô,

Chiếc thuyền bào ảnh lô xô mặt ghềnh.

Trẻ tạo hoá đành hanh quá ngán,

Chết đuối người trên cạn mà chơi!

Lò cừ nung nấu sự đời,

Bức tranh vân cẩu vẽ người tang thương.”

( Cung Oán Ngâm Khúc - Nguyễn Gia Thiều)